آنفلوانزا (Influenza )یک بیماری ویروسی حاد دستگاه تنفسی است که در اثر ویروس آنفلوانزا ایجاد می‌گردد و با تب، سردرد، درد عضلانی، تعریق، آب‌ریزش بینی، گلو درد و سرفه تظاهر پیدا می کند. ویروس آنفلوانزا از خانواده ارتومیکوویریده بوده و یک RNA virus است. تاکنون سه نوع اصلی از این ویروس به نام‌های A و B و C شناخته شده است.

 نوع A: دارای زیرگونه های متفاوتی است و انسان، پرندگان و دیگر حیوانات را مبتلا می‌نماید. این ویروس همه گیری‌های متعدد جهانی نیز ایجاد نموده است.

نوع B: فقط انسان را مبتلا می‌نماید و با میزان کمتری مسئول ایجاد همه گیری‌های منطقه‌ای و یا گسترده بوده است.

نوع C: انسان و خوک را مبتلا می‌کند و در ایجاد موارد اسپورادیک (تک گیر) و همه گیری‌های موضعی کوچک نقش داشته است.

آنفلوانزا نوع A:

باعث ایجاد بیماری در گونه‌های متفاوت جانداران از جمله انسان و پرندگان می‌شود و به نسبت بقیه گونه‌ها دارای قدرت بیماری زایی بیشتری است. زیرگونه‌های آنفلوانزای A بر اساس خصوصیات آنتی‌ژنیک گلیکوپروتئین‌های سطحی خود طبقه بندی می‌شوند. این آنتی‌ژن‌ها عبارتند از هما گلوتینین (H) و نورآنیداز (N). موتاسیون مکرر ژن‌های گلیکوپروتئین‌های سطحی منجر به ایجاد تیپ‌های گوناگون می‌شود که بر اساس منطقه جغرافیایی، شماره کشت و سال جدا شدنشان نامگذاری می‌شوند.

ویروس‌های آنفلوانزا در فواصل نا منظم دچار تغییرات آنتی ژنی اساسی (Antigenic Shift) می‌شوند که این تغییرات عمدتاً نتیجه ترکیب غیر قابل پیش بینی آنتی ژن‌های ویروس‌های آنفلوانزای انسان با آنفلوانزای خوکی یا پرندگان می‌باشد. این تغییرات در واقع باعث ایجاد ویروسهای جدید می‌گردد و همین تیپ‌های ویروسی جدید هستند که پاندمی‌های بیماری را به وجود می‌آورند. ویروس آنفلوانزا در طی قرن بیستم باعث ایجاد سه پاندمی گردید که مرگ و میر بالایی را به دنبال داشت.

تغییرات نسبتاً جزئی آنتی ژنی (Antigenic Drift) نیز در ویروس‌های گروه و  به طور دائم رخ می‌دهند و سبب ایجاد همه گیری‌های متعدد منطقه‌ای می‌گردند. در واقع همین تغییرات هستند که باعث تغییر سالیانه ترکیب واکسن آنفلوانزا می‌شوند.

آنفلوانزای H₁N₁ (خوکی)

Swine flue در اثر انواع ویروس نوع A شامل (H₃N₂، H₃N₁، H₁N₂، H₁N₁) ایجاد می‌شود که متداول‌ترین نوع آن H₁N_{1 ­} است. این ویروس در خوک قدرت بیماری زایی بالایی دارد.

بر اساس گزارشات مرکز کنترل بیماری‌ها در آمریکا (CDC) در سال‌های گذشته هر یک یا دو سال یک مورد انسانی از ابتلا به این ویروس مشاهده می‌گردید ولی در چند ماه گذشته به دلیل تغییر آنتی‌ژنیک، این ویروس قدرت سرایت به انسان و از انسان به انسان را پیدا نموده است که تحت عنوان ویروس

A/California/04/2004/H₁N₁  نامگذاری شده است.این ویروس یک ویروس جدید است و بیشتر مردم نسبت به آن ایمنی نداشته  و یا دارای حداقل ایمنی هستند. لذا این ویروس نسبت به آنفلوانزای فصلی دارای قدرت عفونت زایی بیشتری است. با توجه به قدرت انتقال انسان به انسان در این ویروس، تعداد کشورهایی که این ویروس جدید را گزارش می‌کنند روز به روز در حال افزایش است و با توجه به اعلام سازمان جهانی بهداشت (WHO) هم اکنون در فاز ششم پاندمی آنفلوانزا (فاز پاندمی قرار داریم). در ماه گذشته تعدادی موارد مثبت نیز از کشورمان گزارش شده است. در بین کشورهای نزدیک به ایران کشورهایی چون ترکیه، عراق، عربستان، کویت، بحرین، هند، چین، یمن و روسیه جزء کشورهایی هستند که موارد بیماری را اعلام نموده‌اند. در این میان کشورهای عراق و عربستان با توجه به سفرهای زیارتی، در بررسی اپیدمیولوژیک از اهمیت بالایی برخوردارند (لیست آخرین اطلاعات بیماری در سایت سازمان جهانی بهداشت به آدرس www.WHO.int قرار دارد).

تعریف موارد بالینی ابتلا به عفونت با ویروس H₁N₁

برای درک عمیق موارد مظنون و محتمل و قطعی بیماری، آگاهی از این نکته ضروری است که این بیماری از لحاظ بالینی دارای طیف وسیعی است که عبارنتد از:

(1)    موارد بالینی خفیف [بیماری مشابه آنفلوانزا (Influenza like illness)]

(2)    موارد شدیدتر از نظر بالینی [هر گونه بیماری شدید و حاد دستگاه تنفسی تحتانی (SARI) بالاخص پنمونی]

(3)    موارد بی علامت

علایم بالینی: تب بیش از 8/37 درجه، آب‌ریزش بینی، سرفه، گلودرد و علایمی چون: سردرد، تنگی نفس، میالژی، درد مفصلی، تهوع، استفراغ و اسهال.

تعریف موارد بیماری (Case definition)

(A) موارد مظنون (Suspected case)، بیماری تنفسی حاد یعنی تب بالای 8/37 درجه بعلاوه 2 یا بیشتر از این علامت‌ها: احساس انسداد بینی، گلودرد، سرفه به همراه حد اقل یک خصیصه اپیدمیولوژیک

خصیصه‌های اپیدمیولوژیک (Epidemiologic Criteriae)

الف) کسی که در 7 روز قبل مقیم منطقه‌ای بوده که از آن منطقه یک مورد یا بیشتر از موارد قطعی آنفلوانزای H₁N₁ گزارش شده، یا در 7 روز گذشته به این مناطق سفر داشته است.

ب) فردی که طی 7 روز گذشته با فردی که مورد قطعی یا محتمل H₁N₁ بوده، در تماس نزدیک بوده باشد.

(B) موارد محتمل، مورد مظنون+ یک تست مثبت غیر قابل گروه بندی توسط RT-PCR برای آنفلوانزای A

(c) موارد قطعی، مورد مظنون+ تشخیص قطعی آزمایشگاهی

تشخیص قطعی آزمایشگاهی:

(1) Real time PCR (RT-PCR) مثبت

(2) کشت مثبت ویروسی

(3) افزایش 4 برابری در تیتر آنتی بادی‌های خنثی کننده ویژه ویروس H₁N₁

پیشگیری و درمان

در حال حاضر در ایران واکسنی برای این ویروس وجود ندارد. دو داروی زانامیویر و استامیویر، داروهای موثر بر این ویروس هستند که برای درمان بیماران و کموپروفیلاکسی موارد مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در حال حاضر داروی استامیویر در مراکز بهداشتی موجود می‌باشد. تصمیم گیری برای درمان بیماران بر اساس دستور العمل‌های موجود و طبق نظر فوکال پوینت علمی برنامه انجام می‌گیرد.

در پایان بهتر است بدانیم که بیماری آنفلوانزای خوکی یک بیماری مهلک و کشنده نیست و میزان درصد کشندگی (mortality rate) آن حتی از آنفلوانزای فصلی نیز کمتر است، بنابراین نباید در صورت آلودگی به این بیماری دچار ترس و وحشت شد. تنها نکته حائز اهمیت در این میان میزان شیوع این بیماری است، که بسیار بیشتر از آنفلوانزای فصلی است. برای درک بیشتر مطلب، به مثال زیر توجه کنید؛

اگر میزان کشندگی آنفلوانزای فصلی 2 درصد باشد و 100 نفر به این بیماری مبتلا شوند، 2 نفر فوت خواهند کرد، پس میزان تلفات 2 نفر خواهد بود.

حال در نظر بگیرید که میزان کشندگی آنفلوانزای خوکی 2/0 درصد (10 برابر کمتر از آنفلوانزای فصلی) باشد، ولی این ویروس یک میلیون نفر را آلوده کند؛ در این صورت 2000 نفر خواهند مرد، پس میزان تلفات 2000 نفر خواهد بود.

برای پیشگیری از وقوع این بیماری در مدارس توصیه می‌شود که افراد مشکوک در منزل استراحت کرده و تا زمانی که صلاحدید پزشک معالج آن‌هاست به مدرسه مراجعه نکنند. تا حد امکان از دست دادن و دیده بوسی کاسته شود. شستن دست‌ها با اینکه عملی ساده به نظر می‌رسد اما از ماسک زدن تاثیر بیشتری دارد.

(نویسنده: دکتر علی سینا شاهی)